• Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka

    Światowe i polskie badania dowodzą, że około 1,8 % noworodków (z powodu nieprawidłowego przebiegu ciąży, powikłanego porodu lub niskiej wagi urodzeniowej dziecka) stanowi grupę ryzyka okołoporodowego, a u około 1,2 % rodzących się dzieci rozpoznawane są zaburzenia metaboliczne i genetyczne, uszkodzenia zmysłów, mózgowe porażenie dziecięce, lub inne poważne wady rozwojowe.

    U tych dzieci, zwłaszcza u dzieci urodzonych przedwcześnie z bardzo małą masą ciała, obserwuje się w pierwszych latach życia różne zaburzenia rozwoju i odchylenia od prawidłowego stanu. Opóźnianie się rozwoju psychomotorycznych umiejętności, jak też pojawienie się nieprawidłowej postawy i czynności ruchowych, według patologicznych wzorców, budzi zwykle niepokój i obliguje do specjalistycznej kontroli rozwoju, analizy czynników ryzyka i podjęcia leczenia.

    Dla prawidłowego rozwoju dziecka najbardziej znaczące są jego pierwsze lata życia. Równocześnie z rozwojem układu nerwowego następuje rozwój wszystkich funkcji psycho- fizycznych dziecka. W wieku od 0 do rozpoczęcia nauki szkolnej, w procesie rozwoju dziecka postępuje uczenie się społeczne, językowe i poznawcze. U dzieci z zaburzeniami rozwojowymi procesy te mogą występować dysharmonijnie lub ulec zahamowaniu.

    Dlatego też wczesne wspomaganie rozwoju jako interakcyjna pomoc ukierunkowana na poprawienie funkcjonowania dziecka niepełnosprawnego bądź zagrożonego niepełnosprawnością we wszystkich sferach jego życia oraz udzielanie wsparcia jego najbliższej rodzinie, powinno mieć miejsce od urodzenia do rozpoczęcia nauki szkolnej.

    1. Wczesne wspomaganie rozwoju dotyczy więc kompleksowego działania terapeutycznego mającego na celu uniknięcie powstania utrwalonych, a więc trudnych do wyrównania w późniejszym okresie funkcji w szerokim tego słowa znaczeniu.

    2. Za podjęciem jak najwcześniejszego, kompleksowego postępowania terapeutycznego u dzieci ryzyka, przemawiają następujące przesłanki:

    - ontogenetycznie zagwarantowana duża plastyczność ośrodkowego układu nerwowego we wczesnym okresie rozwoju dziecka oraz związana z tym możliwość korekcji zaburzonych funkcji i kompensacji deficytów,

    - większa podatność małych dzieci na postępowanie rehabilitacyjne i rewalidacyjne, w efekcie szybsze postępy w usprawnianiu,

    - ścisłe powiązanie we wczesnych okresie życia sfer rozwoju motorycznego i psychicznego, co wymaga kompleksowego podejścia (rozwój w tym okresie nosi nazwę „rozwoju psychomotorycznego”),

    - kształtowanie się kontaktu i pierwszych relacji z rodzicami,

    - możliwość zahamowania rozwoju wielu zaburzeń o postępującym przebiegu, a czasem nawet całkowite ustąpienie niekorzystnych zmian, gdy nie są one jeszcze utrwalone,

    - łatwiejsze generalizowanie przez dzieci wypracowanych umiejętności i nawyków, w odróżnieniu od utrudnień terapii oraz edukacji dzieci starszych z powodu narastania wielu zaburzeń wraz z wiekiem,

    - większe zaangażowanie i zapał rodziców do współpracy ze specjalistami w procesie terapeutycznym dziecka , w związku z żywą wiarą w możliwość poprawy stanu zdrowia dziecka.

    Dbając o wczesne wspomaganie rozwoju dziecka, nie można zapomnieć o wsparciu skierowanym do rodziny dziecka. Podstawą wspomagania rozwoju dziecka jest prawidłowa diagnoza, ustalenie form i metod pracy z dzieckiem i jego rodziną. Rodzice dzieci z zaburzeniami rozwoju bardzo często skarżą się, że diagnoza stanu ich dziecka jest stawiana późno, tzn. nawet, gdy ma ono 2-5 lat, mimo, że objawy zaburzeń bywają widoczne wcześniej i są sygnalizowane przez samych zaniepokojonych rodziców. Oznacza to, iż lekarze, z którymi dzieci w pierwszym okresie życia mają do czynienia, niedostatecznie reagują na niepokojące objawy, m.in. skierowaniem dziecka do specjalisty. Dostęp do opieki specjalistycznej jest utrudniony (lekarze zgrupowani w dużych centrach, klinikach, jest ich niewielu), a informacja dla rodziców – dalece niewystarczająca. Na tym tle łatwo sobie wyobrazić niepokój, wysiłki i koszty ponoszone przez rodziców szukających pomocy, dlatego pomoc musi być również skierowana do samych rodziców. Pomoc dotyczy wsparcia w procesie pełnej akceptacji niepełnosprawnego dziecka, rozpoznania wady i radzenia sobie z nową sytuacją. Należy pamiętać o instruktażu i poradnictwie w zakresie działań terapeutycznych. Głównymi terapeutami są rodzice, a w szczególności matka. Ona swoją „pracą” rozpoczyna już w pierwszych dniach życia dziecka.

    3. Celem wczesnego wspomagania rozwoju jest przede wszystkim wieloaspektowa diagnoza możliwości dziecka i środowiska rodzinnego, określenie rodzaju pomocy udzielanej dziecku i rodzinie, wspomaganie rozwoju dziecka, psychopedagogiczna pomoc rodzinie. Problemy związane z emocjonalną akceptacją własnego niepełnosprawnego dziecka mogą zostać w znacznym stopniu zredukowane dzięki zastosowaniu pedagogiczno-terapeutycznych oddziaływań.

    Ważna jest również współpraca z placówkami, organizacjami, stowarzyszeniami zajmującymi się leczeniem małych dzieci oraz innymi placówkami jak przedszkola , żłobki, Myślą przewodnią wczesnego wspomagania jest plan kompleksowy, który ukierunkowany jest na dziecko i jego rodzinę. Pomaga jemu rozwinąć własne możliwości oraz wyrabia wiarę we własne siły.

    Wspomagamy tzw. wcześniaki, dzieci niepełnosprawne intelektualnie, dzieci niewidome i niedowidzące, niesłyszące i niedosłyszące, niepełnosprawne ruchowo i wszystkie inne dzieci, których zachowanie i stygmat zewnętrzny niepokoi rodziców i specjalistów.

    4. Wielospecjalistyczną , kompleksową terapią obejmuje się dzieci z grupy wysokiego ryzyka ciążowo-porodowego, dzieci u których rozpoznano:

    - wrodzone wady rozwojowe układu nerwowego (np. przepukliny oponowo- rdzeniowe, małogłowie, wrodzone wodogłowie),

    - zespoły chorobowe uwarunkowane genetycznie,

    - choroby metaboliczne układu nerwowego,

    - zespoły mikrozaburzeń czynności mózgu o ciężkim przebiegu,

    - zaburzenia integracji sensorycznej o ciężkim przebiegu,

    - zespoły padaczkowe,

    - uszkodzenia słuchu,

    - uszkodzenia wzroku,

    - inne jednostki chorobowe wpływające na nieprawidłowy rozwój psychomotoryczny.

    5. Zadania realizowane w zakresie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka:

    - ustalenie wielospecjalistycznej diagnozy: lekarskiej, psychologicznej, logopedycznej oraz ocena sfery ruchowej dziecka (ocena stanu narządu ruchu i rozwoju ruchowego),

    - opracowanie i wdrażanie szczegółowego, wielospecjalistycznego i kompleksowego programu postępowania w sferze psychicznej, ruchowej, społecznej i emocjonalnej rozwoju dziecka,

    - śledzenie rozwoju dziecka poprzez ponawianie diagnozy oraz dostosowywanie programów rehabilitacyjnych i terapeutycznych do zmieniających się potrzeb rozwojowych i zdrowotnych dziecka,

    - prowadzenie indywidualnych form terapii oraz edukacji dziecka,

    - opracowanie i realizowanie psychologicznych programów wsparcia rodziny dziecka niepełnosprawnego,

    - opracowanie i realizowanie programów terapeutyczno-edukacyjno-profilaktycznych dla rodzin, m.in. udzielanie rodzicom szczegółowych wskazówek oraz szkolenie w zakresie metod i technik pielęgnacji, opieki, stymulacji rozwoju i usprawniania dziecka w warunkach domowych, a także informacji o systemie usług i zasobach społecznych, które mogą być im przydatne i są dostępne,

    - dostarczanie rodzicom informacji o uprawnieniach i możliwych formach pomocy, niezbędnych adresach itp., pomoc w skontaktowaniu się rodziców z innymi rodzicami będącymi w podobnej sytuacji i z ich organizacjami.

    6. Najczęstsze metody pracy z dzieckiem:

    Metody pracy z dzieckiem dobierane są w zależności od jego potrzeb rozwojwych. Program terapeutyczny niepełnosprawnego dziecka powinien być opracowany dla każdego indywidualnie i obejmować stymulację rozwoju psycho- motorycznego.

    Najczęstsze metody pracy z dzieckiem:

    - Świadomość ciała, kontakt i komunikacja – metoda Ch. Knilla,

    - Usprawnianie ruchowe metodą NDT – Bobath, metodą Vojty oraz oparta również na neurofizjologicznym podejściu metoda Castillo Moralesa, usprawnianie funkcji percepcyjno- motorycznych metodą Integracji Sensorycznej,

    - metoda ruchu rozwijającego Weroniki Sherborne,

    - VIT (videotrening interakcji), metoda polegająca na wzmacnianiu pozytywnych interakcji między rodzicami a dziećmi w oparciu o analizę nagrań wideo,

    - metody edukacyjne, w tym: metoda E. Gruszczyk- Kolczyńskiej, metoda Dobrego Startu oraz behawioralne metody edukacji i wspomagające metody porozumiewania się: piktogramy, komunikacja gestami, komunikacja symboliczna metodą Blissa,

    - terapia zabawą.

    Wymienione metody stanowią część stosowanych sposobów terapii i edukacji dzieci. Preferowane obecnie postępowanie polegające na całościowym, zintegrowanym podejściu do problemów rozwojowych dziecka i tworzeniu kompleksowego, indywidualnego programu wieloprofilowej terapii, pozwala na łączenia różnorodnych form pracy lub twórcze modyfikowanie metod- w zależności od korzyści jakie to dziecku przynosi.

    7. Pamiętajmy, że wspomaganie rozwoju rozpoczęte jak najwcześniej daje duże szanse całkowitego wyleczenia dziecka.

    Opracowała:
    Izabela Kozłowska
    pedagog-logopeda

    Bibliografia:

    Materiały konferencyjne: Wczesna interwencja u dzieci z dysfunkcjami rozwojowymi. Wielokierunkowa pomoc dzieciom niepełnosprawnym i zagrożonym niepełnosprawnością. Wrocław, 5-6 grudnia 2003 r.

    Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka od chwili wykrycia niepełnosprawności do podjęcia nauki w szkole. Poradnik dla organizatorów działań, dla terapeutów oraz dla rodziców. Warszawa 2005